بشر از آغاز پيدايش، پيوسته براي ادامه زندگي، به زمين و مواد تشكيل‌دهنده آن متكي بوده است. بر همين اساس، كاني‌هاي موجود در پوسته زمين به نسبت اهميت، هميشه مورد توجه انسان بوده و تلاش براي يافتن كانسارهاي جديد يا گسترش و استفاده بيشتر از كانسارهاي موجود، همواره از مهمترين دغدغه‌هاي او بوده و هست. در عصر كنوني نيز يكي از اركان توسعه پايدار هر كشور، استفاده بهينه از سرمايه‌هاي موجود و توجه به بخش معدن و زمين‌شناسي است. توسعه بخش معدن نيز از مهمترين ابزارهاي تحقق چشم‌انداز توسعه اقتصادي كشور است كه مي‌تواند متضمن ايجاد مباني لازم جهت استفاده از فرصت‌هاي پيشرو و توانايي‌هاي موجود باشد. به همين منظور «معدن و توسعه»، در مطلبي كه در ادامه مي‌خوانيد به موضوع معدن، معدنكاري، مواد معدني موجود در كشور، انواع معادن و مواد معدني، آخرين اطلاعات و آمار حاصله درباره وضعيت معادن مختلف كشور،‌ نقش و سهم معدن و صنايع معدني در اقتصاد و ارزش افزوده مي‌پردازد.

نگاهي به تعريف معدن و تقسيم‌بندي مواد معدني
معدن محدوده‌اي است كه از آن يك يا چند ماده معدني استخراج شده يا مي‌شود و عبارت است از محل پيدايش طبيعي يك ماده معدني كه مورد اكتشاف و بهره‌برداري قرار گرفته است.

ذخاير معدني كه بهره‌برداري از آنها به صرفه و اقتصادي باشد كانسار ناميده مي‌شوند و كانه‌آرايي، به تمامي عمليات فيزيكي و شيميايي كه به‌منظور جدا كردن قسمتي از مواد باطله از كانه و تفكيك كانه‌ها از يكديگر صورت مي‌گيرد اطلاق مي‌شود. به طور كلي كانسار بخشي از پوسته زمين محسوب مي‌‌شود كه تحت شرايط خاص زمين‌شناسي، ماده معيني در آن متمركز شده كه از نظر اقتصادي مانند مقدار، كيفيت، محل جغرافيايي و بازار مصرف ارزش داشته باشد. براي هر كانسار معدني با توجه به ارزش كاني‌هاي موجود در آن، كاني‌هاي همراه، باطله‌هاي مفيد يا مزاحم، از نظر اقتصادي، آستانه‌اي وجود دارد كه براي شروع عمليات استخراجي هر ماده معدني بايد اين آستانه در ارزيابي ذخيره برآورد شود.

فعاليت‌هاي معدني از اكتشاف، استخراج تا واحدهاي فرآوري موادمعدني (صنايع معدني) را شامل مي‌شود. 
تدوين‌كنندگان برنامه سوم در گزارش عملكرد برنامه سوم در سال ۸۲، فعاليت‌هاي معدني را تا مرحله تغليظ دانسته‌اند و عملا واحدهاي فرآوري مواد معدني كه معاون وزير صنايع وقت از آن به صنايع معدني نام ‌مي‌برد را جزو فعاليت‌هاي صنعتي محسوب مي‌كردند. بر همين اساس است كه بخش آمار و اطلاعات وزارت صنايع و معادن، در تهيه عملكرد بخش معدن، آمار و اطلاعات توليد مواد خام براي معدن و توليد صنايع معدني را در زيرمجموعه آمار صنعت محاسبه مي‌كند. با اين تفاسير، در حقيقت مرحله كانه‌آرايي و جداسازي كانه‌ها، مرحله آخر حوزه معدن به‌شمار مي‌رود.

در ساير كشورها، چرخه فعاليت معدني از عمليات اكتشافي آغاز شده و اصولا مهمترين مرحله كار، انجام عمليات اكتشافي دقيق جهت بدست آوردن اطلاعات كافي از ذخيره ‌معدني است. 

در آخرين مراحل اكتشاف نيز مرحله توسعه و امكان‌‌سنجي صورت مي‌گيرد. در اين مرحله به كمك اطلاعات بدست آمده از عمليات اكتشافي و مطالعات امكان‌سنجي، اقتصادي يا غيراقتصادي بودن فعاليت معدني در محل مورد نظر بررسي مي‌‌شود. پس از ارزيابي مثبت نتايج مرحله امكان‌سنجي، عمليات معدنكاري شروع و بهره‌برداري از معدن آغاز مي‌شود.

پس از اتمام اين مرحله نيز، معدن بسته شده و فعاليت بهره‌برداري متوقف مي‌‌شود، اما عمليات اكتشافي مجددي صورت مي‌گيرد تا جنبه‌هاي ديگر اقتصادي ذخيره مورد ارزيابي قرار گيرد و در صورت امكان، معدن مجددا احيا شود. اگر ارزيابي صورت گرفته مثبت بود و معدن به لحاظ وجود ماده معدني، پتانسيل مناسبي را براي احيا داشته باشد، مجددا فعال مي‌شود، در غير اين صورت مرحله ديگري به نام مرحله بعد از تعطيلي آغاز مي‌شود تا منطقه از نظر زيست محيطي و امنيت براي ساكنان محل ايمن شود.

تاريخچه معدنكاري در ايران
آن‌گونه كه نوشته‌هاي تاريخي و شواهد موجود نشان مي‌دهد، ايران از نظر فعاليت‌هاي معدني و معدنكاري كشوري بسيار قديمي بوده و طبق شواهد بدست آمده از مناطق كرمانشاه و لرستان، قدمت آن به دوران پارينه سنگي بازمي‌گردد. حتي بعضي از باستان شناسان معتقدند كه نخستين‌بار مس در ايران شناخته شده و مورد استفاده قرار گرفته است. براساس مطالعات باستان‌شناسان، مردمان ساكن «تل ابليس» از 6000 سال پيش به ارزش مس پي برده و بعد از استخراج آن، ادوات مسي ساخته‌اند. از نيمه دوم هزاره اول پيش از ميلاد، با تاسيس دولت هخامنشي تا ظهور اسلام، فن معدنكاري و استخراج فلزات و گوهرها رونق فراوان داشته است و با ظهور اسلام و در نخستين سده‌هاي بعدي، دانشمندان بزرگي در ايران مطرح شده‌اند و آثار فراواني از آنها در زمينه علوم زمين و معدن بر جاي مانده است.

ايران روي كمربند معدني
كشور ايران با وسعتي حدود يك ميليون و 648 هزار كيلومترمربع، در نيمكره شمالي و در جنوب‌غرب آسيا در خاورميانه، روي يكي از كمربندهاي اصلي كوهزايي جهان (كمربند چين خورده مديترانه ـ هيمالايا ـ اندونزي) واقع شده است. براساس آخرين اطلاعات حاصله، 68 نوع ماده معدني در ايران وجود دارد. وقوع فعاليت‌هاي كوهزايي و تكتونيكي باعث شده تا مواد معدني ارزشمندي با ذخيره احتمالي 57 ميليارد تن و بيش از 41 ميليارد تن ذخيره قطعي در ايران شكل بگيرد، اما با وجود چنين ذخيره بالايي كه ايران را در رده مهمترين كشورهاي معدني دنيا قرار داده است، ميزان استخراج واقعي از معادن در سال 88 فقط بالغ بر 255 ميليون تن بوده است كه اين رقم تنها 5/0 درصد ذخاير و كمتر از ميزان استاندارد جهاني است.

جايگاه معدني ايران در جهان
ايران با بيش از 41 ميليارد تن ذخيره قطعي معدني يكي از غني‌ترين و متنوع‌ترين كشورهاي جهان در زمينه سنگ مس، آهن، زغال‌سنگ، سرب و روي، گچ، كك، كرميت خاك‌هاي صنعتي، باريت، سنگ‌هاي تزئيني و... است. تا پايان سال 88، حدود 4 هزار و 60 معدن در كل كشور فعال، حدود هزار و 266 معدن غيرفعال و 223 معدن هم در حال تجهيز بوده است. از مجموع 41 ميليارد تن ذخيره قطعي معدني، ذخيره قطعي معادن سنگ‌آهن كشور بالغ بر 3 ميليارد و 440 ميليون و 698 هزار تن در قالب 112 معدن؛ مس بيش از يك ميليارد و 585 ميليون و 648 هزار تن درقالب 43 معدن، كروميت بالغ بر 7 ميليون و 880 هزار تن درقالب 56 معدن و سرب و روي بيش از 225 ميليون و 968 هزار تن در قالب 45 معدن، اعلام شده است.


زهرا اولادي
برگرفته از سایت پایگاه ملی داده های علوم زمین ( ngdir )